(O'zbekiston Respublikasi SanQvaN 0017-21-son "Umumiy o'rta, o'rta maxsus, professional ta'lim muassasalarida o'quvchilar ovqatlanishini tashkil etishning sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari" hujjati asosida)

Sog'lom avlodni tarbiyalashda maktab o'quvchilarining to'g'ri va xavfsiz ovqatlanishi muhim o'rin tutadi. Quyida ta'lim muassasalarida o'quvchilar ovqatlanishini tashkil etishga qo'yiladigan asosiy gigiyenik talablar keltirilgan.

1. Ovqatlanish xonalari va binoga qo'yiladigan talablar

• Oshxona va bufetlar xom ashyo, yarim tayyor va tayyor mahsulotlar oqimi bir-biriga to'qnashmaydigan tarzda rejalashtiriladi.
• Chiqindilar uchun qopqoqli maxsus konteynerlar joylashtiriladi; ular oshxona va boshqa binolardan kamida 25 metr masofada bo'lishi shart.
• Ichimlik suvi, issiq suv, kanalizatsiya, ventilyatsiya va isitish tizimlari umumiy ovqatlanish korxonalariga qo'yilgan talablarga mos bo'lishi kerak.
• Qo'l yuvish chig'anog'i 20 o'ringa 1 tadan o'rnatiladi: 1–4-sinf o'quvchilari uchun 0,7 m, 5–11-sinflar uchun 0,8–1,0 m balandlikda.

2. Jihoz, idish-tovoq va inventarlarga talablar

• Idish-tovoq, jihoz va inventarlar ovqat-ovqat mahsulotlarini saqlashga mo'ljallangan xavfsiz materiallardan tayyorlangan bo'lishi kerak.
• Alyuminiydan tayyorlangan oshxona jihozlaridan foydalanish taqiqlanadi.
• Xom va tayyor mahsulotlar uchun alohida belgilangan (masalan, "XG" – xom go'sht, "XS" – xom sabzavot, "PG" – pishgan go'sht kabi) taxta, pichoq, idish va sovutgichlardan foydalaniladi.
• Shakli buzilgan, chetlari uchgan yoki yorilgan idishlardan foydalanish man etiladi.

3. Idish-tovoq va xonalarni tozalash tartibi

• Ovqatlanish zalini tozalash har bir taom qabulidan so'ng amalga oshiriladi.
• Idishlar kamida 45°C haroratdagi suvda yuvish vositalari bilan yuviladi, so'ng kamida 65°C li oqar suvda chayiladi.
• Har oyda kamida bir marta barcha xonalar, uskuna va jihozlar to'liq tozalanib, zararsizlantiriladi.

4. To'g'ri ovqatlanishni tashkil etish va taomnoma

• O'quvchilar uchun kuniga ikki mahal (nonushta va tushlik) issiq ovqat tashkil etiladi; kuni uzaytirilgan guruhlarda qo'shimcha ikkinchi tushlik beriladi.
• Namunaviy taomnoma kamida 10 kunlik muddatga, yil mavsumi, o'quvchilar yoshi va kunlik quvvat ehtiyojini hisobga olgan holda tuziladi.
• Kunlik ratsionda oqsil, yog', uglevodlarning optimal nisbati 1:1:4 bo'lishi kerak (kaloriyaning 10–15% oqsil, 30–32% yog', 55–60% uglevod hisobiga).
• Bir xil taom yoki pishiriq bir kunda takror yoki ketma-ket 2 kun taomnomaga kiritilmaydi.
• Nonushta — salat, issiq ovqat va issiq ichimlikdan; tushlik — salat, birinchi va ikkinchi taom hamda ichimlikdan iborat bo'lishi tavsiya etiladi.

5. Issiq ovqat bilan ta'minlash

• Issiq ovqat 20 daqiqalik katta tanaffuslarda tarqatiladi.
• Tarqatish vaqtida issiq taomlar harorati 75°C dan past bo'lmasligi, ikkinchi taom va garnirlar 65°C dan past bo'lmasligi, sovuq sho'rva va ichimliklar esa 14°C dan oshmasligi kerak.
• O'quvchilar oshxonaning ishlab chiqarish xonalariga kiritilmaydi va ovqat tayyorlash, idish yuvish kabi ishlarga jalb etilmaydi.

6. Vitamin va mikroelementlar yetishmovchiligining oldini olish

• Taomnoma tuzishda ratsion orqali kiritiladigan vitamin va mineral tuzlar miqdori hisobga olinadi.
• Zarur hollarda ratsion mikronutrientlar bilan boyitiladi, biroq bu jarayon tibbiyot xodimi nazorati ostida amalga oshiriladi.
• Vitaminlashtirish o'rniga drajye, tabletka kabi polivitamin preparatlarini qo'llash mumkin emas.

7. Ichimlik rejimi

• O'quvchilar ta'lim muassasasida bo'lgan vaqt davomida toza ichimlik suvidan foydalanish imkoniyatiga ega bo'lishi kerak.
• Ichimlik rejimi statsionar fontanchalar, qaynatilgan suv yoki qadoqlangan suv shaklida tashkil etiladi.

8. Oshxona xodimlariga qo'yiladigan gigiyenik talablar

• Har bir xodim kamida 3 komplekt maxsus ish kiyimi (xalat, fartuk, bosh kiyim va h.k.) bilan ta'minlanishi kerak.
• Ish boshlashdan oldin va hojatxonadan so'ng qo'llarni sovun bilan yuvish shart.
• Ish joyida ovqatlanish va chekish qat'iyan man etiladi.
• Har bir xodim shaxsiy tibbiy kitobchaga ega bo'lishi va muntazam profilaktik tibbiy ko'rikdan o'tishi shart.
• Ichak infeksiyalari, terining yiringlashi yoki boshqa yuqumli kasalliklar bilan og'rigan xodimlar vaqtincha ishga qo'yilmaydi.

9. Mahsulotlarni qabul qilish va saqlash

• Oziq-ovqat mahsulotlari faqat sifat va xavfsizlikni tasdiqlovchi tegishli hujjatlar (sertifikat, veterinariya-sanitariya ekspertizasi va h.k.) mavjud bo'lgandagina qabul qilinadi.
• Muzlatilgan mahsulotlar qayta muzlatilmaydi; eritilgan mahsulotlar saqlanmaydi.
• O'tgan yili yetishtirilgan sabzavotlar (karam, piyoz va h.k.) 1 martdan keyin faqat termik ishlov berilgan holda ishlatiladi.

Xulosa: Maktab va boshqa ta'lim muassasalarida o'quvchilar ovqatlanishini tashkil etish — bino va jihozlardan tortib, taomnoma tuzish, issiq ovqat bilan ta'minlash va xodimlar gigiyenasigacha bo'lgan barcha bosqichlarda qat'iy sanitariya-gigiyena talablariga rioya qilishni taqozo etadi. Bu talablarga amal qilish o'quvchilar salomatligini asrash, oziq-ovqatdan zaharlanish va yuqumli kasalliklarning oldini olishning asosiy garovidir.

Manba: O'zbekiston Respublikasining SanQvaN 0017-21-son sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (2021-yil 22-iyul).